كردند ، وعده داده كه ايشان را در زمين جانشين كند . . . و هر كس بعد از ايمان آوردن كفر بورزد ، آنان فاسقانند » . بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : كلمه « من » در آيه شريفه بيانيه است ، نه تبعيضى ، و در نتيجه « وعده » در آيه يعنى وعده مغفرت و اجر عظيم ، شامل تمامى افرادى كه با پيامبر بودند ، يعنى شامل تمامى صحابه آن جناب ، مىشود ، هر چند كه منافق شناخته شده ، يا منافق شناخته نشده و يا فاقد عمل صالح و يا فاسق بوده باشند . اين حرف صحيح نيست : زيرا به طورى كه ديگران هم گفته‌اند كلمه « من » اگر بيانيه باشد به هيچ وجه داخل بر ضمير نمىشود ، و در كلام عرب چنين چيزى سابقه ندارد . و اگر اين مفسرين به آيه « لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ » استشهاد كنند كه كلمه « من » با اينكه بيانيه است بر ضمير « هم » داخل شده ، جواب مىگوييم اين استشهاد وقتى درست است كه ضمير در « تزيلوا » تنها به مؤمنين برگردد ، و ضمير « منهم » به كفار برگردد ، و حال آنكه در تفسير آيه گفتيم هر دو ضمير به مجموع مؤمنين و كفار مكه برمىگردد ، و در نتيجه كلمه « من » در آنجا نيز تبعيضى است ، نه بيانيه ، پس استشهاد درست نيست . و بعد از همه اين حرفها اگر وعده مغفرت يا خود مغفرت شامل همه نامبردگان ، به طور مطلق بشود و هيچ شرطى از ايمان و عمل صالح در كار نباشد ، و همه آمرزيده باشند - چه ايمان داشته باشند ، و چه مشرك باشند ، چه عمل صالح كرده باشند و چه عمل فسق انجام داده باشند - بايد به طور قطع و به روشنى ملتزم شويم به اينكه تمامى تكاليف دينى در باره غير مؤمنين لغو و بيهوده بوده ، و اصلا تكليف از آنان برداشته شده . و اين مطلبى است كه قرآن و سنت آن را به شدت دفع مىكند . پس اشتراط مذكور اشتراطى است صحيح كه فى نفسه هر چند آيه و روايتى آن را نگفته باشد واقعيت دارد . خداى تعالى حتى در باره انبيايش فرموده : « وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ » « 2 » و اشتراط ايمان را حتى در مورد انبيايش با اينكه معصوم بودند اثبات كرده ، آن وقت چگونه مىتوانيم در ديگران آن را معتبر نشماريم . حال اگر بگويى : اشتراط وعده مغفرت و اجر عظيم به ايمان و عمل صالح ، اشتراطى است عقلى ، كه بيانش گذشت ، و نمىشود آن را انكار كرد ، و ليكن سياق آيه

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 128 . ( 2 ) اگر انبياء هم شرك بورزند تمامى مساعيشان بى نتيجه مىشود . سوره انعام ، آيه 88 .